Amerikaans beleid met prijsvergelijkingen kan toegang tot nieuwe behandelingen in Nederland onder druk zetten

Al jarenlang bestaat er een impliciet evenwicht in de mondiale geneesmiddelenmarkt. De Verenigde Staten accepteren relatief hoge prijzen, wat ruimte biedt voor investeringen in onderzoek en ontwikkeling. Europese landen hanteren gereguleerde systemen met lagere prijzen. Deze balans komt onder druk te staan nu de VS dit niet meer accepteren en expliciet inzetten op prijsniveaus die aansluiten bij netto prijzen die andere welvarende landen betalen. Daardoor kunnen prijzen die gelden in kleine afzetmarkten als Nederland invloed hebben op de wereldwijde omzet van geneesmiddelenbedrijven.

De Verenigde Staten verkennen hiervoor verschillende benaderingen. Het bekendst is het Most Favored Nation-principe (MFN), waarbij het uitgangspunt is dat de VS niet meer willen betalen dan een van de laagste prijsniveaus in een groep vergelijkbare landen. Daarnaast bevat de Inflation Reduction Act (IRA) mechanismen voor prijsonderhandelingen binnen het zorgvergoedingssysteem Medicare. In beleidsanalyses en voorstellen worden verder modellen besproken zoals GENEROUS, GLOBE en GUARD, waarin Amerikaanse prijzen worden afgezet tegen prijzen in andere ontwikkelde landen, waaronder Nederland.

Van prijsvergelijking naar introductiebesluit

De impact van deze beleidsverandering wordt vooral verwacht bij de introductie van nieuwe geneesmiddelen. Internationale prijsvergelijkingen gaan namelijk een rol spelen in de fase vóór marktintroductie. Dat betekent dat netto prijsniveaus in andere landen al relevant worden op het moment dat bedrijven besluiten waar en wanneer zij een nieuw middel introduceren.

‘Internationale prijsvergelijkingen zullen steeds vaker vooraf invloed hebben op beslissingen over waar, wanneer en tegen welke (netto) prijs nieuwe geneesmiddelen worden geïntroduceerd,’ zegt Carla Vos, algemeen directeur van de VIG. ‘Dat is een duidelijke verandering ten opzichte van het verleden, waarin prijsdiscussies vooral na introductie plaatsvinden.’

Nederland zichtbaar

Nederland heeft internationaal een reputatie in het beheersen van zorguitgaven en het zorgvuldig afwegen van vergoedingen. Die aanpak draagt bij aan betaalbaarheid, maar maakt Nederland ook zichtbaar in internationale prijsvergelijkingen. Nederlandse bruto en netto prijzen behoren vaak tot de laagste in Europa en kunnen daardoor een rol spelen in bredere benchmarks.

‘Wanneer prijsniveaus in een klein land onderdeel worden van internationale vergelijkingen voor veel grotere markten, verandert dat de strategische afwegingen voor bedrijven,’ aldus Vos. ‘Een lage prijs in Nederland kan dan een betekenis krijgen die verder reikt dan onze eigen markt.’

Voor bedrijven betekent dit dat zij bij nieuwe geneesmiddelen kritischer kijken naar de volgorde en het moment van introductie. Bij een vroege introductie tegen een lage prijs in een kleine markt bestaat immers het risico dat deze de prijsniveaus elders beïnvloedt, met name in de Verenigde Staten. Dat kan ertoe leiden dat introducties in kleine markten worden uitgesteld of heroverwogen.

‘Voor veel innovatieve geneesmiddelenbedrijven komt het overgrote deel van de omzet uit de Verenigde Staten, tegenover een half à één procent in een land als Nederland,’ zegt Vos. ‘Als een lage prijs in een kleine markt via internationale vergelijkingen invloed kan krijgen op de prijs in een markt die economisch veel zwaarder weegt, is het begrijpelijk dat bedrijven voorzichtiger worden met vroege introducties. Die afweging kan uiteindelijk gevolgen hebben voor de snelheid waarmee nieuwe behandelingen beschikbaar komen voor patiënten.’

Investeringen en klinische studies

De consequenties beperken zich niet alleen tot de timing van introducties. Internationale prijsdruk werkt ook door in investeringsbeslissingen. Bedrijven richten onderzoek, klinische studies en productie steeds vaker op regio’s waar beleidskaders voorspelbaar zijn en waar duidelijkheid bestaat over de waardering van innovatie. In internationale analyses wordt gesproken over een toenemende regionalisering van innovatie en productie. Geneesmiddelenbedrijven hebben bij de zestien recente overeenkomsten voor ruim vijfhonderd miljard aan investeringen in de VS toegezegd.

‘Voor een kapitaalsintensieve sector met innovatiecycli van tien jaar zijn stabiliteit en voorspelbaarheid essentieel,’ zegt Vos. ‘Wanneer die voorspelbaarheid ontbreekt, neemt het risico toe dat investeringen en introducties elders plaatsvinden. Dat gaat  uiteindelijk ook patiënten raken.’

In Nederland wordt gewerkt aan de herziening van de beoordeling en prijsvorming van geneesmiddelen, onder meer via het MAUG-traject. Het is van belang om nationale keuzes te plaatsen in een internationale context die zich snel ontwikkelt. Beslissingen gericht op kostenbeheersing, hoe legitiem ook,  kunnen door prijsreferentiebeleid zoals nu voorligt in de VS een sterkere invloed hebben op de beschikbaarheid van nieuwe behandelingen.

‘Beleid dat uitsluitend vanuit de nationale situatie wordt ontworpen, kan internationale effecten hebben,’ stelt Vos. ‘Juist voor een klein land is het belangrijk om te kijken hoe prijsbeleid doorwerkt in het mondiale systeem waarin geneesmiddelen worden ontwikkeld en geïntroduceerd.’

Beperkt deel van zorguitgaven

De uitgaven aan geneesmiddelen vormen een relatief beperkt deel van de totale zorguitgaven, terwijl de maatschappelijke waarde van nieuwe behandelingen groot kan zijn. Intussen lopen wachttijden voor toegang tot nieuwe geneesmiddelen in Nederland op. De combinatie van internationale prijsdruk en nationale aanscherping van vergoedingskaders kan de spanning vergroten.

‘Voor patiënten is toegang tot nieuwe behandelingen van groot belang,’ benadrukt Vos. ‘Dat vraagt om een evenwichtige benadering waarin betaalbaarheid, voorspelbaarheid en beschikbaarheid samen worden gewogen.’

Mondiale dynamiek

De internationale ontwikkelingen rond prijsvergelijkingen maken duidelijk dat geneesmiddelenbeleid niet meer los kan worden gezien van mondiale dynamiek. Voor Nederland ligt de uitdaging in het behouden van een betrouwbaar en aantrekkelijk klimaat voor de introductie van nieuwe behandelingen, binnen een zorgstelsel dat betaalbaar en uitlegbaar blijft.

Vos: ‘Het doel is een systeem waarin Nederlandse patiënten tijdig toegang houden tot nieuwe behandelingen, ook in een wereld waarin internationale prijsbesluiten hiermee steeds sterker verbonden raken.’