Dat beeld kwam bij mij op tijdens het lezen van The Pharma Choke Point, een rapport van de gerenommeerde Council on Foreign Relations (CFR) over de groeiende Amerikaanse afhankelijkheid van Chinese farmaceutische en biotechnologische ketens. Behalve over grondstoffen en halffabricaten voor generieke geneesmiddelen gaat het rapport ook over de productiecapaciteit en het klinisch onderzoek van de innovatieve geneesmiddelen van morgen.
Het is een degelijk en goed onderbouwd rapport inclusief hoopgevende aanbevelingen voor de Verenigde Staten. En toch bleef er vooral een andere gedachte hangen. Want als de Verenigde Staten hier al nerveus van worden, hoe kwetsbaar zijn Europa en Nederland dan?
Geen reserve-infuus
Amerika heeft tenminste nog een vangnet. Het kent een gigantische thuismarkt en enorm veel kapitaal. Ook heeft het een trits aan eigen farmaceutische wereldspelers en onderzoekscapaciteit die ertoe doet. Europa beschikt maar beperkt over die achtervang. Europa is vaak afhankelijk van dezelfde ketens als de VS, maar mist datzelfde economische en geopolitieke gewicht.
Opvallend genoeg praten we in Europa wel over strategische autonomie bij chips, energie of defensie, maar veel minder bij geneesmiddelen. Hoewel in Brussel de geopolitieke discussie omtrent geneesmiddelen langzaam op gang komen, gaat het gesprek in Europese hoofdsteden al snel over budgetten, vergoedingen en zorgkosten.
Begrijpelijk, maar tegelijkertijd zijn geneesmiddelen veel meer dan een zorguitgave. Ze zijn ook een exportproduct, een grondstof voor innovatie en (helaas) steeds vaker een geopolitiek instrument. China en Amerika hebben dat allang begrepen.
De infuusklem draait zelden in één keer dicht
CFR beschrijft China’s positie als een ‘choke point‘: een plek in de keten waar beperkte controle kan uitgroeien tot aanzienlijke macht. Net als bij een infuusklem hoeft die macht niet direct te worden gebruikt. Een kleine draai of een beetje druk kan al voldoende zijn om duidelijk te maken wie afhankelijk is van wie.
Denk dan aan een vertraagde vergunning, een exportbeperking naar een derde land of een productielocatie die plotseling stilvalt. Dat zijn op zichzelf geen spectaculaire ingrepen, maar al wel voldoende om flinke druk op de keten te zetten. We zagen vergelijkbare patronen eerder bij kritieke grondstoffen en halfgeleiders. En CFR heeft weinig reden om aan te nemen dat geneesmiddelen daarvan uitgezonderd zijn.
Het verraderlijke van een infuusklem is bovendien dat hij zelden plotseling dichtklapt. Het infuus blijft lopen terwijl ongemerkt klemmen worden geplaatst. Pas later wordt duidelijk hoeveel bewegingsruimte verloren is gegaan, althans als we dat al opmerken. We hebben immers nu al moeite om precies te achterhalen hoe bepaalde medicijntekorten ontstaan.
Hebben wij eigenlijk een plan?
De geopolitieke dimensie van een geneesmiddelenketen staat dan ook buiten kijf en China en de V.S. hebben dat allang door. Kijk bijvoorbeeld naar het Amerikaanse MFN- en handelsbeleid. Vanuit Amerikaans perspectief rijkt dat beleid verder dan de verdeling van de wereldwijde innovatiekosten. De Verenigde Staten proberen óók hun productiecapaciteit, innovatiekracht en technologische voorsprong veilig te stellen.
Met hetzelfde besef van strategisch belang voert China ook een actief en integraal industriebeleid. Het land probeert ook zoveel mogelijk kennis, klinische studies en productiecapaciteit naar zich toe te trekken.
Beide landen sturen dus actief op hun positie in de geneesmiddelenketen. De één verdedigt bestaande machtsposities, de ander bouwt nieuwe op. In beide gevallen zijn industriebeleid, wetenschap, financiering en regelgeving al jarenlang op elkaar afgestemd.
Europa voert ondertussen, in mijn ogen, een verouderd debat over prijzen en uitgaven, terwijl andere regio’s de belangrijkste schakels in de keten bezetten of wellicht zelfs al klemmen plaatsen.
Tijd voor een geopolitieke bril
Ik wil geen pleidooi voor paniek houden, maar een oproep doen tot waakzaamheid.
Geneesmiddelen worden vaak door een veel te nauwe koker bekeken, die van de kostenpost. Maar ze zijn net zo goed infrastructuur voor onze weerbaarheid, net als energie, chips en data. Dus als het de volgende keer gaat over geneesmiddelenbeleid, prijsonderhandelingen of inkoop, vervang die koker dan voor een geopolitieke bril. Focus niet alleen op wat er vandaag uit het infuus komt, maar vooral op wie zijn hand op de infuusklem heeft of de kans krijgt om een klem te leggen.
Want wie alleen naar de druppels kijkt, ontdekt de klem pas als het infuus stopt met druppelen. En dan is het te laat om nog snel een reserve-infuus aan te leggen.